-9.1 C
Almaty
Seisenbı, Qaraşa 29, 2022
Seisenbı, Qaraşa 29, 2022

Aqyldyŋ funksiiasy

Aqyl sözıne eŋ alǧaş pälsapalyq tüsınık bergen  Aristotel boldy. Osy Aristoteldıŋ aqyl tüsınıgın dıni tūrǧyda tüsındıruge eŋ alǧaş türtkı bolǧan Aleksandr Afrodisistyŋ (198-209j) tüsındırmesı boldy. Aristoteldıŋ oiyn Aleksandr Afrodisis metafizikalyq tūrǧyda tüsındıruımen dıni tüsındırmelerdıŋ bastaluyna jol aşqan boldy. Osydan keiın būl tüsındırme taiau şyǧystaǧy hristiiandar men mūsylmandarǧa jettı. Artynşa Farabi, ibn Sina, Kindi oqyp, Aristoteldıŋ, Afrodisistyŋ tüsındırmesın talqyǧa saldy, artynşa Jerorta teŋızınıŋ şyǧysynan batysyna, İspaniiaǧa jettı.  Sol sekıldı ibn Tufail, ibn Baja, ibn Ruşd, ibn Maimuna būl tüsınıkke öz oilaryn bıldırıp, talqyǧa saluy arqyly  osy oilaryn Evropalyq hristiiandarǧa jetkızdı. Parij ben Oksfordtyŋ filosoftary men dındarlary, türlı salanyŋ ǧalymdary būl turaly talas-tartysqa tüsıp, aqyl jaily tüsındırmeler keŋınen qarastyryldy.

İslamnyŋ keluımen Qūran men hadisterden susyndanǧan islam ǧalymdary aqyl jaily alǧaş kezeŋderde Qūrannyŋ täsılıne sai oilap keldı. Öitkenı alǧaşqa kezeŋnıŋ sopylary fiqh, hadis, täpsır ǧalymdarynan özge oi aitpady tıptı aqyl jaily köp söz qozǧamady. Olar aqyldy bır ahlaq, körkem mınez jaǧynan ǧana qarastyrdy. Aqyl jaily aitqanda näpsıge erımei, dınnıŋ būiryqtaryn oryndap, tyiymdarynan tyiylyp, düniege aldanbai, aqyretın oilau qyryn tüsındırdı. Sopylar aqylǧa imannan keiıngı Allahtyŋ bergen ülken syiy ekendıgın aityp, mol maŋyz beruden de kerı qalmady. Kalam ılımınıŋ ǧalymdary aqyldy, Allahtyŋ aianynan keiıngı kezektegı bılım alau közı dep sanady.

Özınen aldynǧylardyŋ jolyn ūstanǧan ūly oişyl ǧalym Äbul Qasym (?-1210j) «halistau al-haqaiq» eŋbegınde aqylsyz dın de, şariǧat ta sopylyq ta bolmaityndyǧyn bıldırıp bırınşı taqyrypty «aqyl men aqyldylar» mäselesıne arnaǧan. Äbul Qasym aqyl tüsınıgın täpsır, hadis, fiqh, sopy, tıl mamandarynyŋ sözderı, Qūran aiattary men hadister arqyly keŋınen tüsındıruge tyrysqan. Sonymen qatar aqyldyŋ erekşe jaratylys ekendıgıne toqtalyp Orta ǧasyrlyq filosof ǧalymdardyŋ sözderıne jiı qoldanǧan. Bız osy maqalamyz arqyly Äbul Qasymnyŋ «halisatu-l haqaiq» eŋbegındegı aqyldyŋ ruhpen, mimen, jürekpen bailanysyn talqylau arqyly aqyl ūǧymyn keŋınen tüsındıruge tyrysamyz.

 

Aqyldyŋ ruhpen bailanysy

Äbu äl-Qasym aqyldyŋ bolmysy jaily «halisatul haqaiq» eŋbegınde «Aqyl Alla taǧalanyŋ adam miyna qoiǧan jarqyraǧan jauhary (substansiia)» degen. Būl jerdegı aitylyp otyrǧan jauhar sözınıŋ maǧynasy – bölınbeitın bölşek, materiianyŋ eŋ soŋǧy şegı degendı bıldıredı. Būl jauhar sözın Äbu-l Qasym ruh tüsındırmesınde de qoldanyp: «Ruh – adam denesıne qoiylǧan näzık jauhar» – degen bolatyn[1.166b]. Olai bolsa aqyl men ruhtyŋ bolmysy jaǧynan özara bailanysy ber ekendıgın baiqalady.

Ejelden berı aqyl men ruhtyŋ araqatynasynyŋ bar ekendıgın aitqandar boldy. Mysaly  ejelgı filosof Platon: «Aqyl, sana, parasat – ruhtyŋ bır deŋgeiı, al ruh – tännıŋ negızgı qozǧauşy küşı»,– dep aqyldy ruhtyŋ bır dengeiı retınde anyqtama bergen bolatyn [2/433]. Al islam ǧūlamasy Jurjani (471/1078j.): «Ruh, januar ruhynan joǧary tūratyn, bıletın jäne sezetın quat», – dep ruhtyŋ sezımtaldyǧyn bıldırgen. Osy Jurjanidıŋ pıkırın quattaityn Äbu Hamid Ǧazali: «Ruh – közge körınbeitın, tüsınetın, bıletın adamnyŋ bır bölıgı» [3/3.10], dep tüsındırgen. Sondai-aq Äbul Qasymnyŋ ruh pen aqyldy jauharlyq tūrǧyda bır ekendıgın aitqan ibn Arabi (638/1240 q.b.) öz sözınde: «Ruh – öletın jäne özgeretın deneden tys qarapaiym jauhar. Ol eske tüsıru, jattau, tüsınu, aq pen qarany ajyratu sekıldı barlyq mälımetterdı qabyldai alatyn jauhar»,– dep ruhtyŋ bolmysyn ärı onyŋ aqyl sekıldı mındet atqara alatyndyǧyn aitqan bolatyn. Olai bolsa būl aitylǧandardan tüsınetınımız ruhtyŋ tüsınu, oilau, jattau qabıletı bar jaratylys ekendıgı. Al tüsınu, oilau mäselesın bız köbnese aqylǧa tiesılı etemız. Tıptı onyŋ sanaly jaratylys ekendıgıne myna aiat dälel: «äl-misaq» älemınde (ruh älemınde) Alla tarapynan: «Men senderdıŋ rabbylaryŋ emespın be?» – degen sūraqqa ruhtar «bälä» (iia) dep jauap beruınıŋ özı de ruhtyŋ sanaly dengeiın körsetpek[4,172]. Būl jaiynda Aplatonnyŋ jolymen jürgen Aristotel (b.z.d 384j)  «Péri Psukhês» kıtabynda: «Aqyl ruhtyŋ därejelerınıŋ bır därejesı» degen bolatyn. Olai bolsa ruh osy aqyl dengeiı arqyly dünielık ısterde jauapty bolady. Sondyqtan bolsa kerek Äbu-l Qasym eŋbegınde sopylardyŋ jiı qoldanatyn myna hadisın mysal etedı: «Hasan äl-Basri Paiǧambardyŋ (s.a.s.): «Alla taǧala aqyldy jaratqannan soŋ oǧan «Otyr!»– dedı, ol otyrdy, «Söile!»– dedı, ol söiledı, sosyn oǧan «Ünsız bol!»– dedı, ol ünsız boldy, «Qara!»– dedı ol qarady. Sosyn oǧan «Jönel!»– dedı, ol kettı, «Tüsın!» – dedı, ol tüsındı. Sosyn Alla taǧala ūlylyǧyma, saltanatyma, qaharyma, ūlyq märtebeme, arşyma üstemdık etuıme, jaratylysty jaratu qūdıretıme ant eteiın, senen artyq ardaqty jaratylys jaratpadym, senen artyq Maǧan jaqyn häm jaǧymdy eşnärse joq. Sen arqyly tanylamyn, sen arqyly qūlşylyq qylady, sen arqyly boi ūsynylady, sen üşın beremın, sen üşın sögemın, sen arqyly sauap ta künä da tabady»[1,578], – degen sözın jetkızedı. Būl hadiste Alla taǧala aqylǧa «Sen arqyly tanylamyn» dep aituy da aqyldyŋ eŋ alǧaşqy jaratylu mındetı Allany tanu dep tüsınsek bolady. Öitkenı Äbul Qasym «aqyly joqtyŋ imany joq» degen hadis keltıruı de aqylsyz iman bolmaityndyǧyn bıldırgen. Sondyqtan aqyl adam üşın onyŋ imandy boluy üşın asa maŋyzdy. Orta ǧasyrlyq ǧalym Äbu Hamid äl-Ǧazali «İhiia ulum ad-din» kıtabynda Paiǧambardyŋ (s.a.s.) «Allahtyŋ eŋ alǧaş jaratqan jaratylysy aqyl» – degen sözın mysal etedı[5,89]. Sebebı Allanyŋ jaratu hikmetı de özın tanytu. Aqyldyŋ alǧaşqy jaratylys ekendıgı onyŋ adam balas üşın maŋyzdylyǧyn ärı bükıl aǧzalardan artyqşylyǧyn aŋǧartpaq. Adamnyŋ aqyly toqtaǧan sätten bastap adamnyŋ dıni mındettılıgı de toqtaidy. Al qandai da bır aǧzalary kemıp qalsa dıni jauapgerşılık toqtatylmaidy. Mysaly islam dınınde namaz baliǧat jasynan qaitys bolǧanǧa deiın mındet bolyp sanalady. Tıptı adam ekı aiaǧynan tıptı ekı qolynan sal bolsa da aqyly sau bolǧandyqtan namaz mındettılıgınen bosatylmaidy. Al eger aqylynan aljassa barlyq dıni mındettılıkter odan sūralmaidy. Sauap ta künä da jazylmaidy. Olai bolsa aqyl bolmasa adamnyŋ ömır süruınıŋ mänı joǧalady. Sondyqtan aqylynan adasqan adam qanşa jerden ruhy tırı bolsa da onyŋ ölı adamnan eş aiyrmaşylyǧy joq. Sondyqtan Äbu äl-Qasym: «Aqyl ruhtyŋ tırşılıgı, al ruh tännıŋ tırşılıgı»– dep aqyldy, ruhtyŋ tırşılıgı etıp tüsındırgen bolatyn[1,6].

Qanşama tänı tırı adamdar bar aqylyn qoldanbaǧandyqtan ölı ıspettı. Qanşama ölı adamdar bar aqylyn ömırınde qoldanǧandyqtan tänı ölse de tırı sekıldı.

 

Aqyldyŋ mimen bailanysy:

Adamnyŋ oilau prosesı onyŋ aqyly arqyly jüzege asatyny belgılı. Bıraq bız aqylmen bırge midyŋ da oilanuǧa yqpal etetındıgın joqqa şyǧar almaimyz. Midyŋ jaratylysy men onyŋ qyzmetı öte kürdelı. Midyŋ funksiiasy – jüike jasuşalaryndaǧy biohimiialyq reaksiialar bolyp tabylady. Ol jaiynda bar bıletınımız – olardyŋ elektrohimiialyq qasietınıŋ boluy. Mäselen, adam şeşım qabyldaǧanda ol elektr aǧymymen būlşyq etterge jetkızıledı, iaǧni mida dopa, dopamin ACTH signaldary sekıldı, t.b. reaksiiaǧa tüsıp, bölınu nemese bırıguler jüzege asady. Molekulalar aǧymy, sondai-aq elektrondar sany retteledı. Nätijesınde aǧzalarǧa elektr aǧymy ötıp, qimyl paida bolady. Olai bolsa mi denedegı aǧzalarmen tyǧyz bailanysta. Alaida osy mi, özdıgınen būl aǧzalardy qozǧaltatyn küş pe joq älde özge küştıŋ qūraly ma?– degen sūraq tuyndaidy.

Mi jüiesın zerttegen aty älemge tanymal kanadalyq neirohirurg Uailder Greis Penfild (1891-1976j.) özınıŋ zertteu nätijesınde «mi jüiesın basqaratyn küş ol – aqyl» degen bolatyn[6.61]. Penfildtıŋ būlai aituyna mynadai jaǧdai sebep bolǧan körınedı. Penfild talma auruyn (epilepsiiany) emdeu barysynda 100 adamǧa zertteu jasaidy. Nauqastardyŋ mi qaqpaqşasyn aşyp, midaǧy ärbır jüike jasuşalarynyŋ mındetın anyqtau kezınde, nauqas (narkozynan oianǧan) oiau ärı esın bılıp jatatyn bolǧan. Osy kezde midyŋ belgılı nüktelerın basu arqyly nauqastyŋ aǧzalarynyŋ erkınen tys qozǧalatynyn anyqtaidy. Adamnyŋ barlyq aǧzalary mi arqyly qozǧalyp, midyŋ būiryǧymen jūmys ısteitınıne köz jetkızedı. Midyŋ qūrylysyn, jaratylysyn körgen ǧalym, midyŋ özdıgınen jūmys ıstei almaitynyn, mi tek aǧzalardy basqaratyn, aǧzalarǧa būiryq beruşı qūral ekendıgın anyqtaidy[6]. Är qūraldyŋ mındettı türde basqaruşysy boluy tiıs emes pe? Penfild būl jaǧyn da ūmyt qaldyrmai, midyŋ basqaruşysyn ızdestıredı. Ärine materialistık pıkırden auytqymai ruhani bolmystardyŋ bar ekendıgın moiyndau mümkın emes. Bız körmegenımızge senbesek te bılım naqty nätijenı bıldırse oǧan körgendei senuımız qajet. Būl bılım adamdarynyŋ prinsıpı. Bılım jolynda baryn salǧan Penifild zertteu nätijesınde midy basqaruşy özge bır küştıŋ bar ekendıgın ızdestıredı. Soŋynda onyŋ aqyl ekendıgın tüsınedı. Osylaişa Penfild zertteu soŋynda: «Aqyl degen ol midyŋ barlyq jüiesın basqaratyn küş, tıptı adamnyŋ aqylyn adamnyŋ özı (lichnost) desek te bolady…»[7], –dep tüiedı. Olai bolsa midy basqaratyn aqyl, ol adamnyŋ mendıgı. Osylaişa Penifild materiiadan tys «men» degen jaratylystyŋ bar ekendıgın tūjyrymdaidy. Älemge tanymal aǧylşyn neirofiziolog Ser Djon Ekklz (1903-1997j) adam miyn bır kölık, al aqyl onyŋ jürgızuşısı retınde salystyra otyryp bylai dedı: «Bız oilanu arqyly mi jüiesıne äser ete alamyz. Sondyqtan bızdıŋ sanamyz iaǧni «mendık» tūlǧamyz, ol jürgızuşı, al mi ol kölık» degen. Būl ǧalymnyŋ pıkırı de midyŋ qūral al ony basqaratyn adamnyŋ oi, sanasy iaǧni «mendık» ūǧymy bolmaq. Olai bolsa, būl ekı ǧalymnyŋ tūjyrymdamasynan tüsınetınımız midyŋ özdıgınen jūmys ıstei almaityndyǧyn, ol özın basqaruşy küşke iaǧni aqylǧa, naqtyraq aitsaq adamnyŋ mendık bolmysyna mūqtaj ekendıgın baiqaimyz. Būl ǧalymdardyŋ aitqandary orta ǧasyrlyq ǧalym Äbu äl-Qasymnyŋ  eŋbegındegı Ählı sünnet ǧalymdarynyŋ: «Alla taǧala aqyldy adam miyna jaratty, nūryn jürekke qoidy…» –degen sözıne sai keledı [1,1/33]. Öitkenı aqyl misyz eş närse ıstei almaidy. Adam miy zaqymdanyp ısten şyqsa aqyl da paida bermeidı. Aqyldyŋ miǧa mūqtajdyǧy, ruhtyŋ tänge mūqtajdyǧy sekıldı. Sondyqtan aqyldyŋ mekenı jaily söz qozǧaǧanda keibır ǧalymdar onyŋ mekenı mida degen. Öitkenı adamnyŋ būzyluy, būzaqy boluy osy miǧa bailanysty bolǧandyqtan. Alaida ekeuınıŋ ömır uaqyty ekı türlı. Mi adam tänınıŋ ölımımen bırge joq bolsa aqyl ruhpen bırge joq bolmaidy. Eger aqyl da denemen şırıp joq bolsa adamnyŋ miyndaǧy mälımetter de joq bolar edı. Midyŋ şıruımen mälımetter de öşıp, ekınşı ömırdıŋ paidasy da bolmas edı. Sondyqtan aqyldyŋ bar ekendıgın moiyndasaq, aqylda da mälımet saqtaityn qabılet bar dep aituymyz kerek. Būl jaiynda Penfild: «Eger mi qyzmetın atqarmasa, onda aqyl özdıgınen tüsınıp, özınıŋ este saqtau qabıletın qoldana alady. Alaida būl aqyldyŋ este saqtau qabıletıne basqa atau beru kerek» degen[6.61]. Penfild būl jerde aqyldyŋ este saqtau qabıletın özge ataumen atau kerek dep qana qoidy, oǧan atau bermedı. Būl ataudy iaǧni aqyl men midyŋ arasyndaǧy jadyny keibıreuler näzık dene dep tüsındırse endı bırı bölmei tek aqyl dep şekteldı. Äbu äl-Qasym «halisatul haqaiq» eŋbegınde: «Alla taǧala aqyldy bırneşe bölıkke böldı. Bır bölıgı tüsınetın boldy, bır bölıgı este saqtaityn boldy, bır bölıgı oilaityn boldy, bır bölıgı köretın boldy, bır bölıgı zerek bolatyn boldy, endı bır bölıgı naqtylyǧyna köz jetkızuşı boldy» degen[1,577]. Äbul Qasym būl sözınde aqyldyŋ este saqtau qabıletınıŋ de bar ekendıgın aituda. Adam miyndaǧy mälımetter adam ölımımen joq bolsa da aqylda būl mälımetter mängılık qalady. Joǧarydaǧy hadiste adam osy aqylymen aqyrette Allanyŋ qūzyrynda sūraqqa tartylmaq. Düniedegı ıstegen ısterı üşın osy aqylymen jauap bermek.

Būl tūjyrymdardan tüietınımız bılım ortaq närsege jeteleidı. Bastysy şyndyqqa jeteleitın bılım bolsa bolǧany. Penfild pen Djon Ekklztyŋ ǧylymi anyqtamalary orta ǧasyrda ömır sürıp, sol kezeŋdegı islam dının bılgen ǧalymdardyŋ sözderın naqtylai tüspek.

 

Akyl jäne jürek bailanysy:

Tasauuf tarihynda bırneşe sopylar jürektı «ruh» dese, Aristotel sekıldı filosoftar jürektı «nafsu-l natiqa» dep tüsındırdı [8, 228-b.]. Filosoftardyŋ qoldanǧan būl ūǧymy Qūran kärımde «nafsu-l mutmainna», «ruhu-l amir» dep keledı. Al sopylar būny «jürek» dep tüsındıredı. Abu Hamid Ǧazali: «Jürek – ruhani, közge körınbeitın, Allanyŋ erekşe jaratqan jauhary…»,–dep jürektıŋ ruhani jaǧyn meŋzedı [5, III/3]. Taǧy bır sözınde: «Jürek olAdamnyŋ barlyq aǧzalaryn basqaruşy ruh» dep tüsındırdı [5, 77-b.]. Orta ǧasyrlyq ǧalym Äbul Qasym: «Keibır ǧalymdar būl jürektı ruhqa, endı bırı aqylǧa teŋedı. Asylynda ol bıletın, tüsınetın näzık bolmys. Ǧalymdar ony tüsındıruden älsız» dep jürektıŋ näzık jaratylys ekenın tılge tiek ettı.

Jürek – qan men jandy, iman men aqyldy toǧystyrady, aqyldy  kemeldendıredı. Aqyl şegıne jetkende jürek aqyldyŋ ornyn basyp, şeksızdıkke jalǧasady. Mäulana Jalaladdin Rumi sekıldı köptegen sopylar Jäbıreiıl perıştenı «aqlul äuuäl» (alǧaşqy aqyl) dep ataǧan. Jäbıreiıl perışte miǧraj oqiǧasynda ruhani älemnıŋ bır deŋgeiıne jetken kezde «Būdan ary men bara almaimyn» degen bolatyn. Al jürek közı tereŋge boilaǧan Mūhammed paiǧambar (s.a.s.) jalǧyz özı odan ary qarai jolyn jalǧastyryp Allanyŋ qūzyryna köterıldı. Ruhani jürek keide bes sezım müşesı arqyly osy älemge qatysty mälımetterdı bılse, keide sezımdı qajet etpesten mäläkut älemıne boilai jöneledı. Būǧan dälel retınde Äbul Qasym Paiǧambarymyzdyŋ (s.a.s.): «Eger şaitandar adam balasynyŋ jüregıne böget jasamaǧanda, olar jürekterımen mäläkut älemıne zer sala alatyn edı» degen sözın keltıredı. Äbul Qasymnyŋ būl hadistı taŋdauynyŋ sebebı de Ǧazalidan äserlenuınen bolsa kerek. Öitkenı Äbu Hamid Ǧazali da jürektıŋ bılım aluyna şaitannyŋ azǧyruy böget bolady, ony joiu üşın Allany zıkır etu kerektıgın alǧa tartyp: «Jürektıŋ perdelerı aşylsa adam taǧdyr kıtapşasyndaǧy mälımetterdı bıledı» degen bolatyn[5, III/33-34 b.]. Europalyq ǧalym Paskal jürek funksiiasynyŋ şeksızdıgın moiyndap: «Jürek, geometrikalyq närselerdı tüsınumen qosa, şeksızdıktı tüsıne alatyn qabılettıŋ atauy» degen. Adamnyŋ aqyly bes sezım aǧzalarymen qabyldaǧan mälımetterdı tüsınedı. Al jürek, fizikalyq zattardyŋ artyndaǧy şeksız metafizikalyq mäselelerdı bıletın qabılettıŋ ortalyǧy. Jürek, aqyl men bes sezım aǧzalarynyŋ asa almaǧan belesterınen asyp imandy, maǧrifatty öz boiyna qabyldaidy [9, 232-b.]. Äbul Qasym: «Jürek, ol naqyştalǧan taqtai. Naqyştary – aqyl, maǧrifat, iman, iaqin» degen. Olai bolsa jürek – basşy, aqyl, maǧrifat, iman jäne iaqin aqiqattary jürektı bezendıruşı sipattar. Alaida adam balasyna belgılı bır deŋgeige jeteleitın aqyldy, jürekten joǧary sanaityndar jiı kezdesedı. Olar aqylǧa asa män berıp rasionalizm şyrmauynan şyǧa almaǧandar. İslam filosofiiasynda adam sanasynyŋ tanym mäselesınde jaŋylysudan arylyp, kümänsızdık, naqtylyq hälıne jetuın «iaqin», iaǧni, aiqyn tanym deidı. Aiqyn tanymda kümändanuǧa oryn joq. Iaqin nemese aiqyn tanym – oilau, teoriialar, ideia arqyly jasalǧan ǧylymǧa qarama-qaişy, öitkenı aiqyn tanymda kümän, küdık bolmaidy. Al teoriialyq, ideialyq oilau jüielerı eşqaşan küdıkten arylǧan emes. Al aiqyn tanymda kümän, kemşılık joq. Sondyqtan bügıngı filosofiiada «aiqyn tanym» dep, sananyŋ moraldyq tırşılıkte är türlı kümändanudan ada boludy aitady. Bıraq būl aiqyn tanym dälel arqyly emes, jürektegı iman nūry (quaty) arqyly igerıletın tanym. Būl jaily S.Nūrmūratov bır sözınde: «…aqyl – köbınese kümändanumen bolady, ol «adamǧa tiımdı-tiımsız, paidaly-paidasyz» degen baǧalau jüiesın ūsynady. Aqyl senudı bılmeidı. Aqyl salystyrady, saraptaidy, ölşeidı, syrtqy qūrylysyn anyqtaidy, bıraq mänge jete almaidy. Sondyqtan sopylyq dästür boiynşa ömırde adamdy qatelestırmeitın negızgı küş jürekten şyqqan senım» [10, 96-b.] degen bolatyn. Sol sekıldı Paskal: «Dınde tek aqyldy qoldanu jetkılıksız…» [11, 86-87 bb.] dese ataqty jazuşy Tolstoi: «…Barlyq närsenı jürek arqyly üirendım» deidı [12, 54-b.]. Būl aitylǧandardan tüsınetınımız jürektegı mälımettıŋ naqty bolatyndyǧy ärı jürek negızgı ilhäm közı sanaluynda. Adamnyŋ imandy boluy da osy jüregındegı senımıne bailanysty. İman konseptısı – eŋ basta jürekte qalyptasatyn ärı onda ornyǧyp sezıletın närse. Maturidi aqidasyn ūstanuşy Äbul Qasym imanǧa anyqtama bergende: «İman – jürekpen rastap, tılmen aitu», – dep, imannyŋ mekenın jürek dep qūptaǧan. Sondyqtan imandaǧy eŋ basty närse – jürektıŋ maqūldauy. İslam tasauufynda: Ölı jürek, nauqas jürek, ǧapyl jürek, zıkır etuşı jürek jäne oiau jürek dep jürektegı senımge qarai jürektıŋ bes türın atap körsetedı. Ölı jürek dep – Allaǧa senbegen, nauqas jürek dep – senımınde kümänı bar, ǧapyl jürek dep – Allaǧa sense de keide sengendıgın ūmytatyn, zıkır etuşı jürek dep – Allany eske aluşy jürektı, Oiau jürek dep – Allaǧa tolyq iman keltırgen jürektı aitady. Būl aitylǧandardan baiqaitynymyz tanymǧa, imanǧa, senımge bailanysty jürek ataularynyŋ özgeretındıgı. Allany moiyndap, tolyq qabyldaǧan jürektı oiau jürek dep ataǧan. Äbu äl-Qasym: «Barlyq aqyly joq jürek – ölı jürek. Ol jürekter januarlardyŋ jürekterındei», – dep, aqyl jügırtpeudı ölı jürekke, tıptı aqylsyz haiuannyŋ jüregıne teŋegen. Olai bolsa iman – aqylǧa, aqyl iesıne tän ūǧym. Öitkenı jürekke imandy qoiatyn aradaǧy däneker ol aqyl. Allanyŋ bar häm bır ekendıgın, bükıl älemnıŋ jaratyluyndaǧy syr aqyl arqyly tanylady. Sondyqtan oilanbaityn, zer salmaityn, jaratylystyŋ maqsatyn tüsınuge tyryspaityn aqylsyz jürektı paidasyz sanaǧan. Mysaly, «Haj» süresınıŋ 46-aiatynda: «…Olardyŋ aqyl jügırtpeitın jürekterı bar…» dep, jürektı– «oilanbaityn aqyl» sipatynda tüsındırse, «Qaf» süresınıŋ 37-aiatynda: «Rasynda būl ügıt-nasihat, jüregı barǧa paida beredı» delınedı. Osy aiattaǧy «jürek» sözınıŋ maǧynasyn köptegen täpsırşı ǧalymdar «aqyl» dep tüsındırgen [13]. Qūran kärımde jürek sözı 132 ret qaitalanǧanymen barlyǧy derlık aqyl maǧynasynda qoldanylǧan [14]. Sondyqtan Äbul Qasym: «jürek» taqyrybynda: «Jürek ol aqyl» dep jürektıŋ aqylmen bailanysyn aitsa [1, 241-b.] endı bır jerınde «Aqyl – jürekke qoiylǧan nūr, jürek osy nūr arqyly jaratylystyŋ aqiqatyn tüsınuge qabılettı bolady»[1, 270-b.] dep jürektıŋ nūry aqyl, jürek osy nūrmen imandylyqqa, aqiqatqa jetetındıgın tüsındırgen. Al orys ǧalymy Aleksandr Klizovskii (1847-1942j.) bolsa jürek pen aqyldyŋ bır-bırıne mūqtajdyǧyn tüsındırıp: «Jürek nūrymen nūrlanbaǧan aqyl, aqylmen süiemeldenbegen jürek – jek körınıştı halde. Barlyq närsede tepe-teŋdık boluy kerek. Teŋdık jäne adam boiyndaǧy barlyq qabıletter men sezımderdıŋ üilesımdı boluy örkeniettıŋ negızgı maqsaty bolyp tabylady. Zamanymyzdaǧy küizelıs pen qaiǧyly jaǧdaidyŋ boluy da osy aqyl men jürektıŋ bırıkpeuınen», – degen [15, 71-b.]

Olai bolsa Allanyŋ bar ekenın tüsınu aqyldyŋ mındetı, alaida ony qabyldap qabyldamau jürektıŋ mındetı. İmandylyq ta, küpırlık te jürekten oryn almaq. Jürek ruhani syrlardyŋ qainar közı. Jürek aqyldyŋ şeŋberınen asyp, metafizikalyq älemge boilaityn adam boiyndaǧy erekşe qasiet.

Olai bolsa – aqyl ol jürek. Iаǧni mimen jete almaǧan syrlarǧa adam balasy jürek arqyly jetedı, jürek arqyly älemnıŋ qūpiia syrlaryn tüsınedı. Jürek – köp funksionaldy. Jürek ūǧymy – oilanu, bılu, aqyl jügırtu jäne türlı sezımder ortalyǧy. Jürek ruhymyzdyŋ közı, al aqyl jürektıŋ ruhy.

Qoryta kelgende, aqyl – ruhtyŋ jany. Ruh aqylsyz ölı dene ıspettı. Adam ruhy osy aqyl arqyly mängılık ömır süredı. Sondyqtan ruhty aqyl dep te ataǧan.

Aqyl – bolmysy ruhpen bır tūtas, jürek tereŋdıgıne üŋıletın, mi arqyly säulesın şaşqan erekşe bır näzık jaratylys. Adam balasy sezım aǧzalarymen bıle almaǧan närselerdı oilanumen, tüsınuımen bıledı.

Aqyldyŋ jemısı bolǧan bılım,  jürekpen tolysady. Aqyl jürek arqyly tereŋ bılımderdı bılıp, maǧrifatqa ūlassa, mi arqyly bılımge qol jetkızedı de adam ruhynyŋ märtebesı, därejesı joǧarylap, «alim» – bıluşı, «arif» – tanuşy dengeiıne jetedı.

Aqyl bolmasa dın de, dünienıŋ jaratylys maqsaty da, tıptı adamnyŋ jaratyluynyŋ syry da aşylmas edı. İslam dınınıŋ aqylǧa bergen maŋyzdylyǧyna män berer bolsaq, islam dının «aqyl dını» der edık. Alaida, aqyl – dın emes, dındı tüsınu qūraly.

 

Paidalanylǧan ädebietter

  1. Äbu äl-Qasym Mahmud ibn Ahmad äl-Farabi (äl-Fariabi).Halisatu äl-haqaiq lima fihi min asalibi ad-daqaiq. Suleimanie Kıtaphanasy, Amjazade Husein bölımınde 276 nömırımen saqtalǧan. – 406 b.
  2. Platon.Sobr. soch. v 4-h tt. T. 3. M., 1994.
  3. Abu Hamid Ǧazali. Munqiz minad-dalala.Türık tılıne audarǧan: Salih Uchan. Stambul, 1990j.
  4. Qūran Kärım. Maǧynalar jäne tüsındırmelerınıŋ/täpsırınıŋ/audarmasy. Almaty, 2013. – 776-b.
  5. İmam Abu Hamid Ǧazali. İhiia ulumid-din.Kair, 1939 j.T. 3. – 1070-b.
  6. Penfild Uilliam Djasper H. Epilepsiia i funksionalnaia anatomiia golovnogo mozga. Moskva, 1958 g. – S. 481.
  7. Wilder Penfield, The Mystery of the Mind. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1975. –P. 61.
  8. Aristotel. O duşe.Soch. v 4-h tt., M.: izd. «Mysl», 1976 g., T. 1.
  9. Äl-Farabi. Filosofiialyq traktattar. – Almaty, 1973 j.
  10. Nūrmūratov S. Ruhani qūndylyqtar älemı: äleumettık filosofiialyq taldau. – A.: QR BǦM Filosofiia jäne saiasattanu instituty, 2003 j. – 180-b.
  11. Süleyman Hayri Bolay. Aristo Metafiziği ile Gazâlî Metafiziğinin Karşılaştırılması.İstanbul:Kalem Yay., 1980 j.– s. 241.
  12. Rolland Romain. Tolstoyun yamashi./Tahsin Yucel. – Istanbul: 1995. –150 p.
  13. Jalalud-din as-Suiuti. Äl-haui lil-Fataui. Kair: Darul fikr liltibaa ua naşr,2004 j.T. 2. – 288-b.
  14. Abu Mansur äl-Maturidi. Tauilat ählu sunna.Öŋdeuşı: Fatima Iýsuf äl-Haimi.Mysr: Är-risala baspasy,1425hijri. – 1120-b.
  15. Klizovskii A.İ. Osnovy miroponimaniia Novoi Epohi. FAİR-Press (Grand). 2010.

 

Anarbaev N.

İslamtanuşy

 

 

 

Soŋǧy jazbalar
Qazır oqylyp jatyr
- Advertisement -spot_img

PIKIR JAZU

Please enter your comment!
Please enter your name here